Het ontwerp als voorwerp van de schikking
De Amerikaanse staten hebben met Meta onderhandeld over standaardinstellingen. Wat de schikking van 26 augustus vaststelt, wat zij afhankelijk maakt van YouTube en TikTok, en waarom de volwassene er niet in voorkomt.
Op 18 augustus 2026 begon in Oakland het proces van 29 Amerikaanse staten tegen Meta Platforms, bij de federale rechtbank van het Northern District of California, voor rechter Yvonne Gonzalez Rogers. De aanklacht dateert van 2023. De inzet was of het bedrijf Instagram en Facebook bewust zo heeft ontworpen dat minderjarigen er dwangmatig gebruik van maken, en daarover het publiek heeft misleid. Acht dagen later lag er een schikking. De rechter stelde de consent judgment op 26 augustus vast, dezelfde dag dat zij werd ingediend. (1)
De bedragen zijn groot genoeg om de aandacht te trekken en klein genoeg om te worden afgeschreven. Meta betaalt de staten ongeveer 12,2 miljard dollar, verspreid over tien jaar. Dat kan oplopen tot 17,1 miljard als andere platforms vergelijkbare verplichtingen en betalingen aanvaarden. De regeling sluit de zaken af van 51 procureurs-generaal; Texas, dat niet meedeed, schikte dezelfde dag apart voor ruim een miljard. Meta zelf spreekt over ongeveer 18 miljard in totaal. Californië rekent op anderhalf tot 2,1 miljard. Het bedrijf erkent geen aansprakelijkheid. (2)
Het bedrag is het minst interessante deel.
• • •
Wat deze schikking onderscheidt van vrijwel alles wat eraan voorafging, is dat het ontwerp zelf voorwerp van de regeling is geworden: de standaardinstellingen waarmee het product bij een minderjarige binnenkomt. Reclame, voorlichting en transparantie, de gebruikelijke onderwerpen van zo’n regeling, spelen een bijrol.
De regeling bevat een standaard dagelijkse gebruikslimiet van twee uur voor gebruikers onder de 18, die alleen een ouder kan opheffen. Een standaardblokkade tussen middernacht en zes uur ’s ochtends, eveneens alleen door een ouder op te heffen. Geen meldingen tussen tien uur ’s avonds en zeven uur ’s ochtends en tijdens schooltijd, van acht tot drie, tussen 15 augustus en 15 juni. Het aantal likes en reacties is voor minderjarigen standaard verborgen. Filters die cosmetische ingrepen simuleren zijn voor hen verboden. Elke minderjarige kan kiezen voor een niet-gepersonaliseerde tijdlijn, dus voor een feed die niet is geoptimaliseerd om het scrollen te laten doorgaan. Binnen een jaar moet er een stelsel van leeftijdsvaststelling staan dat gebruikers onder de 13 opspoort en verwijdert. Een onafhankelijke auditor, gekozen door Meta en een commissie van de staten, krijgt ruime toegang. En het bedrijf mag geen misleidende uitspraken meer doen over zijn eigen veiligheidsmaatregelen. (3)
Welke van deze maatregelen had een individuele gebruiker voor zichzelf kunnen nemen?
Geen enkele. Een tiener kan niet instellen dat anderen zijn likes niet zien. Een ouder kan de meldingen tijdens schooltijd uitzetten voor het toestel van zijn kind, als hij weet dat de instelling bestaat, en niet voor de klas van zijn kind. Niemand kan buiten het bedrijf om een niet-gepersonaliseerde tijdlijn afdwingen. De procureurs-generaal hebben onderhandeld over defaults, en mediawijsheid, digitale weerbaarheid en schermtijdafspraken aan de keukentafel kwamen er niet aan te pas. Dit is de derde laag van Limbic Literacy, structuur, in de vorm van een rechterlijk bevel.
• • •
Het scherpste onderdeel van de regeling is het minst besproken.
De limiet van twee uur daalt naar één uur als andere platforms zich aan vergelijkbare voorwaarden binden. De nachtblokkade wordt onder dezelfde voorwaarde verlengd tot de uren tussen tien uur ’s avonds en zeven uur ’s ochtends. En ongeveer 5 miljard dollar, bijna 30 procent van het maximum, komt pas vrij wanneer YouTube en TikTok een limiet van één uur, een nachtstand en dezelfde leeftijdsvaststelling invoeren en een vergelijkbaar bedrag betalen. (4)
In een door beide partijen ondertekende overeenkomst staat daarmee dat geen enkele speler zich eenzijdig kan terugtrekken uit de wedloop om aandacht. Meta’s advocaten hebben bedongen dat de strengste bescherming voor kinderen pas ingaat wanneer de concurrentie meedoet. Zij zeggen zo, in de taal van een consent judgment, wat hoofdstuk 3 van De Limbische Economie over de business case betoogt: de exploitatie van het limbische systeem is de dominante strategie in een markt waarin aandacht de valuta is, en wie eenzijdig een uur per dag inlevert, levert marktaandeel in aan wie dat niet doet.
De staten hebben die logica gebruikt. De regeling is zo gebouwd dat Meta er financieel belang bij krijgt dat zijn concurrenten dezelfde verplichtingen aanvaarden. Dat is slim onderhandeld. Het is ook ongemakkelijk, want de bescherming van kinderen hangt nu af van derden die niet aan tafel zaten. Of het nachtelijke slot voor een dertienjarige bij middernacht begint of bij tien uur, wordt beslist door de juristen van ByteDance en Alphabet.
• • •
De vergelijking die zich opdringt is de Master Settlement Agreement van 1998, de schikking van 206 miljard dollar tussen de tabaksindustrie en 46 staten. Hoofdstuk 11 gebruikt die schikking om te laten zien dat structurele verandering mogelijk is en wat zij kost: veertig jaar tussen de eerste wetenschappelijke aanwijzingen en effectieve regulering, tot stand gekomen door strategische rechtszaken en de dreiging van grotere financiële schade.
Die route is opnieuw gevolgd, in een ander tempo. Tussen aanklacht en regeling zaten drie jaar.
De belangrijkste afwijking van het tabaksprecedent zit elders. De Master Settlement Agreement beperkte de marketing van sigaretten en liet de sigaret ongemoeid. Deze schikking laat de marketing grotendeels ongemoeid en grijpt in op het product. Dat is een nieuw type remedie, en het is het type dat er in deze industrie toe doet, omdat het product hier bestaat uit het mechanisme waarmee inhoud wordt aangeboden.
Wat de vergelijking wel bevestigt, is de prijs. Meta zette in 2025 ongeveer 201 miljard dollar om. De schikking kost ten hoogste 1,7 miljard per jaar gedurende tien jaar, minder dan 1 procent van de jaaromzet. In de berichtgeving werd het maximum afgezet tegen een geschat procesrisico van ongeveer 1,7 biljoen dollar: 1,2 procent. Voor de aandeelhouder is dit een afgekocht staartrisico, en verstandig bestuur. (5)
• • •
Dan de bestemming van het geld, en hier wordt het voor het Nederlandse bestuur relevant.
De miljarden gaan naar de staten, in Californië geoormerkt voor preventie en herstel van psychische schade bij jongeren. Dat is een boekhoudkundige erkenning van wat het bedrijf in de processtukken blijft ontkennen: een verband tussen het ontwerp en de zorgvraag. Op de balans wordt de causaliteit erkend. In het individuele dossier wordt zij ontkend, want Meta aanvaardt geen aansprakelijkheid, en de ruim 3.100 zaken in de federale bundeling, waaronder ongeveer 1.300 van schooldistricten, vallen buiten deze regeling en lopen door. (6)
In Nederland ontbreekt de eerste helft van die transactie. De zorgvraag landt hier ook: bij de jeugd-ggz, de huisarts, de schoolmaatschappelijk werker, het wijkteam, de leerplichtambtenaar. Zij drukt op gemeentelijke begrotingen die sinds de decentralisaties onder druk staan. Een tegenboeking komt er niet. Handhaving onder de Digital Services Act levert boetes op die naar de begroting van de Unie vloeien, en de gemeente met de caseload ziet daar niets van. Er bestaat geen mechanisme waarmee de kosten van het ontwerp terechtkomen bij de partij die het ontwerp heeft gekozen.
Dat is het benoemen waard zolang de Europese procedures nog lopen. De Europese Commissie stelde op 29 april 2026 voorlopig vast dat Instagram en Facebook de DSA schenden door onvoldoende te verhinderen dat kinderen onder de 13 de platforms gebruiken; het boetemaximum is 6 procent van de wereldwijde jaaromzet. Op 6 februari deed de Commissie een voorlopige vaststelling richting TikTok over verslavend ontwerp. (7)
De Amerikaanse schikking verandert de positie van de Commissie op één punt direct. Meta moet in de Verenigde Staten binnen een jaar de leeftijdsvaststelling invoeren waarvan het in Brussel de haalbaarheid betwist. Het argument dat de maatregel technisch niet uitvoerbaar is, of een sectorbrede oplossing vergt, is daarmee door het bedrijf zelf verzwakt. Hoofdstuk 11 beschrijft hoe platforms hun gedrag aanpassen in de jurisdictie die handhaaft en ongewijzigd laten in de rest van de wereld. Dat patroon werkt nu in het voordeel van de Europese toezichthouder, als die het gebruikt.
• • •
Er is een grens aan wat hier is vastgesteld, en die grens is de leeftijd.
Elke maatregel in deze schikking geldt voor gebruikers onder de 18. Boven die grens blijft het product ongewijzigd: dezelfde eindeloze tijdlijn, dezelfde variabele beloningsschema’s, dezelfde meldingen om half twaalf ’s nachts, hetzelfde algoritme dat is geoptimaliseerd om het stoppen uit te stellen. De volwassene die deze schikking leest, leest een document waarin 51 procureurs-generaal en een van de grootste bedrijven ter wereld het eens zijn geworden over beperkingen op dit ontwerp, en waarin hij zelf niet voorkomt.
Achttien is een juridische grens. Het limbische systeem herijkt zich niet op een verjaardag. Hoofdstuk 6 documenteert wat er met volwassenen gebeurt en waarom die schade minder zichtbaar is: zij toont zich als een langzaam verlies van geduld, concentratie en het vermogen om ongestructureerde tijd te verdragen, en er is geen schoolrapport dat haar registreert en geen ouder die de instelling kan opheffen.
Wat de schikking vaststelt, is de premisse: het ontwerp doet ertoe, genoeg om het bij rechterlijk bevel te veranderen. Die vaststelling is meer waard dan het geld, en zij is afgedwongen door een partij die de middelen had om het bewijs boven tafel te krijgen. De conclusie dat wie zo’n ontwerp aan volwassenen aanbiedt daar dezelfde verantwoordelijkheid voor heeft, is nog niet getrokken.
Er is geen reden om aan te nemen dat zij vanzelf volgt.
Noten
(1) People of the State of California et al. v. Meta Platforms, Inc., 4:23-cv-05448, U.S. District Court for the Northern District of California (Oakland). De zaak is in oktober 2023 aangespannen door een groep staten onder leiding van Californië, Colorado, New Jersey en Kentucky. Het proces begon op 18 augustus 2026; de consent judgment is op 26 augustus 2026 ingediend en dezelfde dag door rechter Gonzalez Rogers vastgesteld.
(2) Office of the Attorney General of California, persbericht van 26 augustus 2026, “Attorney General Bonta Secures Transformative $17 Billion Settlement with Meta”. De bedragen verschillen per bron naar gelang wat wordt meegeteld: de staten noemen ongeveer 12,2 miljard dollar gegarandeerd en ten hoogste 17,1 miljard; enkele media rekenden met 16,7 miljard; Meta noemt ongeveer 18 miljard, inclusief regelingen buiten de federale zaak. Texas schikte op 26 augustus afzonderlijk voor ruim 1 miljard dollar.
(3) De opsomming volgt het persbericht van de procureur-generaal van Californië en de tekst van de consent judgment (ECF 572-1). De beperkingen gelden in elk geval voor een eerste periode van vijf jaar. De regeling sluit de zaken en claims af van 51 procureurs-generaal, inclusief het District of Columbia en territoria; 29 staten waren partij in de federale zaak. Florida procedeert door.
(4) De koppeling van de strengere limieten aan deelname van andere platforms staat in hetzelfde persbericht. Het voorwaardelijke deel is het verschil tussen het gegarandeerde bedrag en het maximum: ongeveer 5 miljard dollar volgens de staten, 5,3 miljard in de optelling van Meta. Vrijgave vergt dat YouTube en TikTok een daglimiet van één uur, een nachtstand en vergelijkbare leeftijdsvaststelling invoeren en een vergelijkbare betaling doen.
(5) Meta Platforms, Fourth Quarter and Full Year 2025 Results: omzet 200,97 miljard dollar. De verhouding van 1,2 procent tot een geschat procesrisico van ongeveer 1,7 biljoen dollar komt uit de Amerikaanse berichtgeving van 26 augustus 2026; Meta zelf waarschuwde in de procedure voor een schade van meer dan 1,4 biljoen. Zulke schattingen zijn naar hun aard onzeker en staan hier zoals gerapporteerd.
(6) In re: Social Media Adolescent Addiction/Personal Injury Products Liability Litigation, MDL No. 3047, N.D. Cal.: 3.137 aanhangige zaken per 3 augustus 2026, waaronder ongeveer 1.300 van schooldistricten. Daarnaast oordeelde een jury in Los Angeles op 25 maart 2026 dat Meta en YouTube aansprakelijk zijn voor de psychische schade van een individuele eiseres, met een schadevergoeding van 6 miljoen dollar. In New Mexico legde een jury in maart 2026 een boete van 375 miljoen dollar op en gelastte de rechter op 6 augustus 2026 een herstelfonds van 567 miljoen dollar.
(7) Europese Commissie, “Commission preliminarily finds Meta in breach of Digital Services Act for failing to prevent minors under 13 from using Instagram and Facebook”, 29 april 2026: een opgegeven geboortedatum wordt niet effectief gecontroleerd en de meldroute voor accounts van kinderen onder de 13 is moeilijk te gebruiken. De voorlopige vaststelling over het verslavend ontwerp van TikTok dateert van 6 februari 2026. Voorlopige vaststellingen lopen niet vooruit op de uitkomst van de procedure.
Een eerste versie van dit stuk is geschreven op 27 augustus 2026. De feiten zijn op 19 september 2026 opnieuw nagelopen; de goedkeuring door de rechtbank en de definitieve bedragen zijn daarbij verwerkt.